LỢI ÍCH CỦA VIỆC NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ
BS. Giang Châu Võ
Khoa Hậu phẫu – BV Từ Dũ
I. Sơ lược về
tuyến vú
Bên trong tuyến vú gồm nhiều nang
sữa, được cấu tạo bởi các tế bào tiết sữa. Chung quanh các nang sữa (tuyến tạo
sữa) có các tế bào cơ trơn, khi co thắt sẽ đẩy sữa ra ngoài. Từ nang sữa, sữa
theo các ống dẫn chảy ra ngoài. Ở phần quầng vú, các ống sữa nở rộng ra tạo
thành các xoang sữa, là nơi sữa được gom lại để chuẩn bị cho bữa bú. Các nang sữa
và ống dẫn sữa được bao bọc bởi mô mỡ và mô liên kết. Vú các bà mẹ có thể to nhỏ
khác nhau do thành phần mô mỡ và mô liên kết nhiều hay ít, còn số lượng mô tuyến
vú thì hầu như tương đương nhau. Để vú phát triển đầy đủ, cần có sự tham gia của
nhiều hormon. Estrogen giúp sự phát triển của ống dẫn sữa, progesterone giúp sự
phát triển các thuỳ.Chất prolactin giúp các tế bào tiết sữa tạo ra sữa, còn
oxytocin làm các tế bào cơ co thắt.

II. Sự hình
thành sữa mẹ:
Sự sản xuất các protein sữa, gồm
casein và lactalbumin, được kích thích sau khi sanh bởi hormon prolactin, được
tiết bởi tuyến yên trước. Sự bài tiết của prolactin được kiểm soát chủ yếu bởi
hormon ức chế prolactin (PIH), dopamine, được sản xuất ở vùng dưới đồi.Sự bài
tiết PIH được kích thích bởi liều cao estrogen.
Trong thời gian mang thai, liều
cao estrogen và progesterone giúp các tuyến tạo sữa lớn lên và hoạt động từ
tháng thứ ba của thai kì, chuẩn bị cho việc tiết sữa nhưng lại ngăn chặn tác động
và sự bài tiết của prolactin. Sau khi sanh, lượng estrogen và progesterone đột
ngột giảm. Điều này dẫn đến việc bài xuất prolactin, làm khởi phát sự tạo sữa.
Sữa được hình thành trong các tuyến
hình túi trong vú người mẹ, bắt đầu có nhiều từ khoảng 24 đến 48 tiếng sau khi
sinh. Sữa mẹ được xem là nguồn dinh dưỡng quan trọng nhất cho trẻ sơ sinh, trước
khi trẻ có thể tiêu hóa các loại thực phẩm khác.
III. Cơ chế
tiết sữa
Sự tiết sữa được điều khiển và duy
trì bởi hai nội tiết tố chính là prolactin và oxytocin. Khi trẻ mút vú, xung động
cảm giác - thần kinh từ tuyến vú lên não, kích thích thùy trước tuyến yên tiết
ra prolactin. Chất này vào máu đến tuyến vú kích thích các tế bào tiết ra sữa.
Nồng độ prolactin trong máu đạt tối đa vào khoảng 30 phút sau bữa bú, giúp tạo
sữa cho bữa bú sau. Động tác mút vú của trẻ cũng tạo nên một phản xạ thần kinh
kích thích thùy sau tuyến tiết ra oxytocin. Oxytocin vào máu đến tuyến vú làm
co thắt các tế bào cơ trơn, tống sữa theo các ống dẫn đến các xoang sữa theo
các mạch ra đầu núm vú. Trong cơ chế tiết sữa còn có sự tự điều chỉnh lượng sữa
được tiết ra. Khi các nang sữa ứ đầy sữa nhưng không thoát được ra ngoài, các tế
bào tiết sữa sẽ tiết ít sữa lại. Vì vậy, để vú tiếp tục tạo sữa tốt thì sữa mẹ
phải được chảy ra khỏi vú. Nếu trẻ không bú được hoặc bú không hết sữa thì cần
phải vắt ra sữa để sự sản xuất sữa vẫn được tiếp tục một cách đầy đủ. Như vậy,
qua cơ chế tạo sữa như trên, chúng ta thấy để có nhiều sữa, cần phải có
nhiều prolactin. Điều này được thực hiện bằng cách cho trẻ bú nhiều. Nói tóm lại,
trẻ bú càng nhiều càng tạo được nhiều sữa.
IV. Sữa non
Sữa non được tiết ra từ những giờ
đầu cho đến hết tuần đầu sau khi sanh. Sữa non đặc sánh, màu vàng nhạt, rất
giàu chất đạm, kháng thể, bạch cầu, và vitamin A. Lượng đạm trong sữa non
nhiều gấp 10 lần trong sữa trưởng thành.
Sữa non chứa rất nhiều kháng thể
(IgA, IgG, IgM, IgD), một số chất có tác dụng chống vi trùng như
interferon (chống siêu vi trùng), fibronectin (tăng cường lực lượng bạch
cầu như đại thực bào (macrophage). Có rất nhiều tế bào miễn nhiễm trong sữa
non. Nhiều nhất (50% số bạch cầu) là bạch cầu trung tính (neutrophil), 40% đại
thực bào, 10% lymphocyte (trong đó 20% là loại tế bào B và 80% loại tế bào T).
Do vậy, nếu được bú sớm sau sinh, bú đều đặn trong 6-9 tháng đầu, trẻ sẽ không
bị mắc các bệnh như sởi, ho gà; ít bị viêm đường hô hấp và tiêu chảy.
Sữa non giàu vitamin hơn sữa thật
sự, đặc biệt là vitamin A. Vitamin A giúp trẻ ít bị các bệnh nhiễm khuẩn nặng
và phòng ngừa được bệnh khô mắt.
Do có các yếu tố phát triển nên sữa
non cũng giúp cho bộ máy tiêu hóa của trẻ sớm trưởng thành.
Sữa non có tác dụng xổ nhẹ, giúp tống
nhanh phân su ra khỏi đường tiêu hóa. Điều này sẽ hạn chế hiện tượng vàng da
sinh lý ở trẻ sơ sinh